پایگاه اطلاع رسانی دکتر محمدرضا مهدیار اسماعیلی

در گفت‌‌وگو با تسنیم مطرح شد

۳ قاعده فقهی در تایید اقتصاد مقاومتی/ اعتقاد دولت یازدهم به "توسعه وابسته"

۲۷ تير ۱۳۹۵ 


http://newsmedia.tasnimnews.com/Tasnim/Uploaded/Image/1395/04/23/139504231537204128128384.jpg


در میان نظریات توسعه نظریه نوسازی به اقتصاد مقاومتی نزدیک تر است اما ادبیات دولتی ها نشان می دهد اعتقادی به این رویکرد ندارند بلکه معتقد به توسعه وابسته هستند.


اقتصاد مقاومتی راهبردی است که به  اذعان کارشناسان مختلف اقتصادی، کمتر کشوری را در جهان می توان یافت که عملا به آن پایبند نباشد. معنای اقتصاد مقاومتی به زبان ساده یعنی حمایت از تولید و کار داخل و کمک به اقتصاد داخلی به نحوی که توان رقابت اقتصادی در دنیای بی رحم امروزی را داشته باشد. جالب است بدانید تولید ادبیات علمی مقاومت اقتصادی پیش از ما توسط کشورهای سرمایه دار علیه کشورهای توسعه یافته به جریان افتاده است! یکی از ظرفیتهای منحصر به فرد  نظام جمهوری اسلامی،  که کمتر مورد توجه قرار گرفته است،  نقش قفه در رونق تولید و جایگاه اقتصاد اسلامی در تحقق اقتصاد مقاومتی است که در این رابطه با دکتر محمدرضا مهدیار­اسماعیلی که پس از اتمام تحصیلات دانشگاهی، علوم حوزوی را تا سطح خارج فقه و اصول دنبال کرده است به گفتگو پرداختیم.

تسنیم: از منظر شما ظرفیتهای فقه در تحقق اقتصاد مقاومتی چیست؟

فقه در تحقق اقتصاد مقاومتی ازظرفیتهای فراوانی برخوردار است. من اینجا به چند مورد به عنوان شاهد مثال اشاره می‌کنم که به نظرم مهمترین وظیفه  طلبه های امروز ما در حوزه ها پرداختن به این موضوعات جدید است.

ما در مدیریت زمان قاعده ای داریم به نام قاعده « ۲۰/۸۰ » که به عقیده من امروز برای افزایش بهره وری زمان برای محققان حوزوی مصداق قابل توجهی دارد.  منظور از قاعده « ۲۰/۸۰ » این است که بسیاری مواقع پیش می آید که شما می توانید با 20 درصد انرژیتان 80 درصد کار را انجام بدهید اما برای انجام 20 درصد باقی مانده باید 80 درصد انرژی بگذارید. من فکر می کنم امروز ما در بسیاری از ابواب فقهی نیز می توانیم از این تکنیک استفاده کنیم. امروز فقه ما به مدد تلاش فقهای بزرگ طول تاریخ در بسیار از ابواب مرسوم و متداول فقهی به مرز توسعه 80 تا 90 درصدی دانش رسیده است در حالی که برخی موضوعات که جدیدالوقوع هستند الان در دوران طفولیت یا آغاز دوران بلوغ هستند. اتفاقی که می افتد این است که فردی که تازه وارد میدان دانش اندوزی در ابواب مرسوم فقه می شود با مطالعه آثار قدما به سرعت به مرز آگاهی 80 درصدی می رسد اما اگر بخواهد 5 درصد به این مرزهای دانش اضافه کند تقریبا باید تمام عمر خود را بگذارد. در حالی که بسیاری از موضوعات جدید ما با توجه به اینکه مرزهای کوچک و جدیدی دارند، با اختصاص یک دوره میان مدت و حرفه ای روی آنها می توانند به سرعت توسعه یابند و به نسبه با اختصاص زمان محدوتر، مرزهای بسیار ارزنده و توسعه یافته تری را بدست آورند . این ظرفیت بسیار ارزشمند اکنون در حوزه های علمیه ما وجود دارد و این مساله بسیار مهمی است.

تسنیم:‌ در رابطه با نسبت ها ضرفیت های فعلی فقه در مواجهه با اقتصاد ممکن است چند مورد را اشاره کنید؟

یکی از مواردی که در فقه مطرح است مبحث «قاعده نفی سبیل» است.

مفهوم قاعده نفی سبیل این است که اسلام هیچگونه راه نفوذ و تسلط کفار بر مسلمین را باز نگذاشته است و در هیچ شرایطی تسلط کفار بر مسلمانان را جایز نمی داند. مهمترین دلیلی که  برای اثبات این قاعده اشاره کردند: آيه ۱۴۱سوره نساء است که می فرماید و لن يجعل الله للکافرين علي المؤمنين سبيلاً»

تسنیم: چند نمونه از رویکرد فقهاء نسبت به این قاعده را می توانید بیان کنید؟

فقهاء از این قاعده استفاده کرده اند، که در سابقهء تاریخی آن می توان  به فتوای تحریم تنباکو توسط میرزای شیرازی و نفی قانون کاپیتولاسیون توسط امام خمینی (ره) اشاره کرد.

بر اساس اين اصل حضرت امام(ره) در تحريرالوسيله بيان مي دارند: اگر روابط تجاري با کفار موجب ترس بر حوزه اسلام شود ترک اين روابط بر تمام مسلمانان واجب مي شود. در اينجا فرقي ميان استيلاء سياسي يا فرهنگي و معنوي دشمن نیست. اگر در دولت اسلامی قرردادی با دولت بيگانه بسته شود که موجب تسلط کفار بر حاکمیت یا اموال مسلمانان شود ، برقراري این روابط حرام است و پيمانهايشان هم باطل است!

تسنیم: ‌جایگاه این قاعده را در بحث اقتصاد مقاومتی تبیین کنید.

این قاعده در «اقتصاد مقاومتی» بسیار نمود می‌کند. اگر به رفتارهایمان در عرصه­ی اقتصادی دقت کنیم متوجه زیر پا  گذاشتن  این قاعده در موارد متعددی خواهیم شد.

مثلا فرض کنید کشور برای توسعه در عرصه­ی خطوط هوایی، احساس نیاز به تامین هواپیما می‌کند و خب در حال حاضر هواپیما هم  نمی توانیم تولید کنیم و از سوی دیگر به سفرهای هوایی احتیاج دارد. بنابراین باید از کشورهای خارجی هواپیما وارد کند. این حرف درستی است اما مهمتر از آن باید به این نکته توجه کرد که شیوه عقد قرارداد و ورود این محصول طوری نباشد که راه نفوذ دشمن را به اقتصاد کشور باز کند.

تسنیم: فرمودید که رویکرد مسئولان در بسیاری از موارد منافی با این قاعده و در نتیجه اقتصاد مقاومتی است بیشتر توضیح می دهید؟

در علم اقتصاد توسعه، دو رویکرد  وجود دارد؛ دیدگاه وابستگی و دیدگاه نوسازی.

به اعتقاد نظریه پردازان مکتب نوسازی، کشورها برای توسعه باید روی پای خود بیاستند تا پیشرفت کنند و از صفر تا صد توسعه ایشان با خودشان باشد.  کشورهایی مانند ژاپن و آلمان  به این صورت پیشرفت کردند. در مقابل اما کارشناسان رویکرد وابستگی عقیده دارند باید برای توسعه، به کشورهای توسعه یافته نزدیک شد. در جهان امروز توسعه یافتگی نسبی کشورهایی همچون هنگ کنگ و تایلند مرهون این دیدگاه است.

بدیهی است که اجرای نظریه اول بسیار سازگارتر است به قاعده نفی سبیل وتحقق اقتصاد مقاومتی نسبت به رویکرد وابستگی -که اگرچه در ادبیات توسعه هست اما مخالف قاعده نفی سبیل است-، محل بحث و نقد است.

امروزه حتی اگر توسعه یافتگی کشورهایی همچون هنگ کنگ و تایلند را بپدیریم باز هم هیچ کس منکر وابستگی شدید سیاسی این کشورها به پدرانشان نمی تواند بشود. این قبیل کشورها اصولا در صحنه سیاسی دنیا هیچ هستند. شما برای تایید این جمله کافی است به حافظه تاریخی خود مراجعه کنید! ممکن است بگویید آخرین خبری که در رسانه های دنیا در مورد این دو کشور یا از سوی این دو کشور شنیدید مربوط به چه زمانی بوده است؟! در حالی که دین ما یک دین سیاسی است. مگر می شود با تفکر وابستگی در صحنه سیاسی دنیا زبان گشود؟! با این حال متأسفانه اکنون مسئولین به دیدگاه «وابستگی» نزدیکترند؛ در صورتی که رویکرد «نوسازی» به ادبیات اقتصاد مقاومتی و سخنان مقام معظم رهبری نزدیکتر است.

تسنیم: از حیث مصداقی، با مشاهده چه مواردی به این نتیجه رسیدید که ادبیات مسئولان به دیدگاه «وابستگی» نزدیکتر است؟  

ببنید وقتی یک مقام عالی سیاسی ما می گوید فنآوری ما در حد تهیه آبگوشت است، این یعنی چه؟!  این حرف علاوه بر اینکه توهین به ملت است، نشان از عدم روحیه اعتماد به نفس است و حال آنکه اعتماد به نفس که لازمه پیاده سازی دیدگاه «نوسازی» است. واقعا برای من سوال است که چرا وقتی ایرانیان در کشورهای خارجی و در نهادهای عظیم علمی یا اقتصادی دیگر کشورهای دنیا می­درخشند، ما خیلی شیک و گاهی با ژست بی تفاوت،  هوش و استعداد ایرانی را یادآور می شویم اما وقتی همین بچه ها می خواهند مثلا یک میدان نفتی را به دست خودشان توسعه بدهند، می گویم شما نمی دانید ! بروید کنار تا توتال و استات اویل بیایند!

تسنیم: گروهی از منتقدین در جواب این رویکردی که شما مطرح می‌کنید، می گویند ما که نباید چرخ را مجدد اختراع کنیم! نظرتان در این رابطه چیست؟

 این حرفها ناشی از تمایل شدید به دیدگاه وابستگی است. حرف ما این نیست که برویم و از ابتدا چرخ اختراع کنیم بلکه می گوییم آنچه را تا کنون به دست آوردیم، به بهانه­ی نداشتن مزیت، نابود نکنید. قانون مزیت نسبی که در ادبیات اقتصاد بین الملل از سوی آمریکایی ها به خورد دنیا داده می شود، توسط خود آمریکایی ها همواره نقض شده است. قبلا هم نوشته ام این را؛ آمریکایی ها یک شعار مهم دارند! آنها می گویند «کاری را بکن که من می‌گویم، نه آن کاری که من خودم انجام دادم!». قانون مزیت نسبی این است که اگر کشوری مثلا تولیدش کشاورزی است دیگر دنبال الکترونیک نرود و به تولید کشاورزی بپردازد. مثلا به ما می گویند شما نفتتان را تولید کنید ولی دنبال خودرو سازی نروید چون در این صنعت در مقابل شرکت های تراز اول قدرت رقابت ندارید.

تسنیم: عده ای از کارشناسان اقتصادی ازجمله جنابعالی عقیده دارند؛ قانون «مزیت نسبی» که از اقتصاد لیبرالی نشأت گرفته است توسط کشورهایی که مهد این نوع اقتصاد هستند نقض شده است؛ مصداقی به چند نمونه اشاره می‌کنید؟

آمریکا در باره شرکت جنرال موتورز در بسیاری از دوران ها قانون مزیت نسبی را زیر پا گذاشته و این شرکت را حمایت کرده است تا زمین نخورد. جنرال موتورز نسبت به سایر شرکتهای خودرو ساز خدمات فنی و مهندسی «پشتیبانی» بیشتری می دهد. این بخاطر آن است که کیفیت محصولات این شرکت در مقابل رقبایش پایین تر است و با این شگرد در حال حفظ بازار خود است. هزینه ی این خدمات از کجا تهیه می شود؟ از کمکهایی که دولت به این شرکت می‌کند. دولت آمریکا سنگین ترین حمایتهای خود را در سال 2008 از این شرکت انجام داد. در حالی که اگر  مزیت نسبی اعتقاد داشتند  شرکت جنرال موتورز  باید دهها سال پیش ورشکست می شد.

مثال دیگر من شرکت سامسونگ است. این شرکت در ابتدا کارش تجارت میوه و سبزیجات بود. این شرکت 12 سال به بخش «پیل الکترونیک » خودش سوبسید داد تا توانست سر بلند کند! و اکنون رقیب شرکتهای بزرگ دنیا شود . شرکت نوکیا اگر می خواست مزیت نسبی را دنبال کند باید هنوز هم مثل دوران جوانی خود چکمه پلاستیکی و الوار چوبی  تولید می کرد! آقایان اینها را نمیدانند. فکر می کنند فنلاند صبح بیدار شده و دیده در تولید گوشی تلفن همراه دارای توانایی ذاتی است! نوکیا 17 سال به قسمت الکترونیک خود یارانه داده است؛ یعنی چکمه پلاستیکی و الوار درست کرده است و سودش را صرف  قسمت الکترونیک خود کرده است.

با این شرایط متعجب می‌شویم از مسئولین محترم وزارت نفت که عقیده دارند چون بچه های ما در زمینه استخراج نفت ما تخصص کافی ندارند یا از سرعت العمل کمی برخوردارند، ما باید شرکتهای خارجی را وارد کنیم که سریعتر استخراج نفت کنند.

تسنیم: بنابراین از رهنمودهای اساسی دیگر که ما را به اقتصاد مقاومتی هدایت می‌کند مسئله نفی سبیل است؛ اگر موافق هستید وارد مورد بعدی شویم؟

بله . مورد بعدی را آیه ۶۰ سوره الأنفال مشخص کرده است که فرموده  وَأَعِدّوا لَهُم مَا استَطَعتُم مِن قُوَّةٍ.

طبق این مبنای فقهی ما باید نسبت به آنچه که در معرض  آسیب هستیم خود را تجهیز کنیم. همچنانکه در زمینه نظامی در شرایطی که جنگ نیز وجود ندارد باید خود را تجهیز کنیم و انواع موشکها را داشته باشیم تا بتوانیم امنیت خود را تأمین کنیم، این آیه  در مورد اقتصاد نیز صادق است؛ یعنی در زمینه اتکای به خویشتن، حتی اگر در نقطه 80 نیز باشیم باید خود را به نقطه 100 برسانیم. چون آیه می فرماید خود را همیشه در آن زمینه هایی که مورد تهدید هستید تجهیز کنید و این در زمینه اقتصاد مقاومتی معنا دارد؛ به عنوان نمونه اگر در زمینه فلان صنعت محاسبات مزیت نسبی می گوید که باید 40 درصد آن داخلی باشد و 60 درصد آن خارجی. شما باید این بهینهء اقتصادی را بیست درصد جلوتر بیاورید. ممکن است 60 درصد از تولید داخلی به صرفه اقتصادی نباشد ولی این حکم اسلامی را تأمین می‌کند.

این یک حکم عقلی است که خود ما نیز در زندگی روزمره خود از آن استفاده می کنیم به عنوان نمونه اگر مخارج خودرو داشتن را محاسبه کنیم و مقایسه کنیم با آژانس گرفتن و اینکه مبلغ تهیه خودرو را در بانک سرمایه گذاری کنیم، شاید در نهایت متوجه شویم که آژانس گرفتن به صرفه تر است. اما همهء ما هرگاه پول خرید اتومبیل را به دست بیاوریم در خرید آن درنگ نمی کنیم و به جهت امنیتی خانواده در اتومبیل شخصی به دست می آورد حاضریم این الگوی هزینه-فایده را کنار بگذاریم!

تسنیم:‌ آیا می توان این مورد را در ادامه همان قاعده نفی سبیل دانست؟

به نوعی می توان گفت که این بحث در ادامه مبحث قبلی است اما اندکی تفاوت دارد؛ اینجا بحث تجهیز در مقابل دشمن است. 

تسنیم: یکی از مواردی که در فقه مطرح است و می تواند در تولید کمک کند؛ بحث انفال است در این مورد نیز لطفا توضیح بفرمایید.

ببیند! بخش مهمی از درآمدهای کشور ما اختصاص به درآمدهایی دارد که از نفت به دست می آید. فقه نفت و منابع زیر زمینی و مواردی از این قبیل را انفال می نامد. فقه شیوه توزیع درآمد آن را به والی مسلمین سپرده است. مقام معظم رهبری در فرایند دموکراسی با توجه به آراء مردم آن را به  رئیس جمهور واگذار می‌کند که فلسفه حکم تنفیذ نیز از این جهت است. بنابراین طبق فقه رئیس جمهور حق دخالت در انفال  را به اعتبار حکم ولی فقیه پیدا می کند. اما همان فقه که  به رئیس جمهور اختیار دخالت در انفال را می دهد، او را امر به  مصرف  بهینه­ی آن نیز می‌کند و او را ملزم می کند که رعایت صرفه را بکند. یعنی اگر برای بهداشت کشور یک تومان باید خرج شود و شما سه تومان خرج کردید بهینه مصرف نکردید. این عدم بهینه مصرف کردن  اولا با رعایت شیوه مصرف انفال اشکال پیدا می‌کند و دوم اینکه با یک قاعده دیگر فقهی یعنی  نفی غرر تزاحم پیدا می کند.

تسنیم: ‌بنابراین اینجا قاعده دیگری تحت عنوان نفی غرر مطرح می شود؟

 بله، قاعده نفی غرر به زبان ساده این است که نباید بین قیمت واقعی و فروخته شده کالا تفاوت فاحش وجود داشته باشد. مثلا اگر یک شکلات کوچک را شما امروز به مبلغ 1 میلیون تومان بخرید ،  در این صورت پولی که فروشنده به دست آورده باطل است؛ یعنی اگر خریدار در حال احتضار باشد، ورثه حق به هم زدن معامله را دارند.

شما اگر ولایت به بنده دادید و بنده در معامله ای غرری عمل کردم این ولایت باطل است! چون غرری عمل کردم.

حالا حرف من این است؛ آقای دولت که وظیفه ات تأمین آموزش، بهداشت و امنیت است، شما به چه قیمتی این خدمات را عرضه می کنید؟! آیا خرجی که تحمیل می کنید با محصولتان همخوانی دارد؟ شما به حسابهای ملی نگاه کنید. مخارج دولت طی سه سال گذاشته به شکلی تصاعدی افزایش داشته است. حالا من از مردم می پرسم؛ چقدر حس می کنید خدمات دولتی در جامعه بهبود داشته است؟

 


صفحه اینستاگرام دکتر محمدرضا مهدیار اسماعیلی را دنبال کنید؛

https://www.instagram.com/mrmi_ir/


 Mohammad Reza Mahdiyar Ismaili  http://mrmi.ir © 2016. All Rights Reserved.

 webmaster@mrmi.ir